De uitbraak van demonstraties en de context
De onlangs uitgeroepen protesten in Iran begonnen vorige week, meestal uit economische onvrede. De Iraanse munt, de rial, daalde sterk in waarde, wat leidde tot wijdverspreide onrust. Al snel verschoof de aandacht naar politieke slogans die zich richten tegen de heersende religieuze leiders. Op dinsdag bereikte de rial een historisch dieptepunt van 1,46 miljoen ten opzichte van de dollar. Als de waarde blijft dalen, wordt verwacht dat de protesten nog langere tijd zullen voortduren, volgens analisten.
Vervolg van de protesten en impact
Volgens HRANA, een netwerk van mensenrechtenactivisten, werden sinds het begin van de demonstraties tien dagen geleden 36 mensen gedood. Daaronder bevinden zich 34 demonstranten en twee leden van de veiligheidsdiensten. Daarnaast zijn meer dan 2.000 mensen gearresteerd. Video’s die via sociale media circuleren, tonen de politie die traangas gebruikt in de hoofdmarkt van Teheran, terwijl protestanten zoeken naar schuilplaatsen in smalle straatjes en passageways. In sommige beelden zijn geweerschoten hoorbaar, evenals protesterende die luidkeels slogans uiten tegen de hoogste autoriteit, Ayatollah Ali Khamenei.
Historische achtergrond en overheidsreactie
De onrust op de bazaar van Teheran is bijzonder verontrustend voor de autoriteiten, omdat de sluiting van winkels en protesten onder de handelsklas ooit bijdroegen aan de val van de monarchie in 1979. President Masoud Pezeshkian, die als gematigd wordt beschouwd, heeft vorige week opgeroepen tot het luisteren naar de eisen van de demonstranten en heeft de minister van Binnenlandse Zaken gevraagd de leiders van de beweging te ontmoeten. Desondanks blijven de protesten grotendeels zonder centrale leiders en blijft de reactie van de overheid, inclusief het arresteren en gebruik van geweld, zonder de protestanten tot rust te brengen.
Reactie van de internationale gemeenschap en analyse
Ali Vaez, het hoofd van het Iran-project bij het International Crisis Group, zegt dat het systeem de protesten heeft bestreden met een combinatie van vermeende verzoeningsretoriek en hardhandig optreden. “Dat geen van beide werkt, toont aan dat het eerste tekortschiet in de verwachtingen van de demonstranten, terwijl het tweede hen niet afschrikt om hun eisen te uiten,” aldus Vaez.
De Amerikaanse president Donald Trump waarschuwde vorige week dat de VS zou ingrijpen bij verder geweld tegen demonstranten, zonder echter specificaties te geven over mogelijke acties. De Iraanse parlementvoorzitter Mohammad Bagher Qalibaf reageerde daarop op X (voorheen Twitter) en noemde de dreiging van Trump “legitieme doelen” voor Amerikaanse bases in de regio. Analisten stellen dat deze boodschap de complottheorieën onder de ultrarechtse elementen in de Iraanse regering versterkt, die al alert waren na de ernstige conflicten vorige zomer met Israël en de betrokkenheid van het Amerikaanse leger.
Hogere spanningen: gijzelingen en militaire ingrepen
De arrestatie van de Venezolaanse leider Nicolás Maduro, die een sterke bondgenoot is van Iran, verhoogde eveneens de spanningen. Volgens het Iraanse ministerie van Buitenlandse Zaken wordt de operatie omschreven als “een duidelijk voorbeeld van staats terrorisme.” Het hoofd van de Iraanse rechterlijke macht, Gholam Hossein Mohseni-Ejei, waarschuwde dat de eisen van legitieme protestanten zouden worden gehoord, maar dat degenen die onrust zaaien streng zouden worden aangepakt. Hij stelde dat de “Amerikaanse en Zionistische regimes” expliciet en openbaar chaos ondersteunen, en dat er geen ruimte meer is voor coulance richting relschoppers.
Regionale confrontaties en geweldgebruik
In de provincie Ilam en de kleine stad Malekshahi in west-Iran vonden enkele van de hevigste incidenten plaats. Zo rapporteerde de Hengaw Organization for Human Rights, een Noors-Koerdische waakhond, dat op zaterdag de veiligheidsdiensten op een menigte vuurden. Vijf mensen kwamen om het leven, en meer dan veertig raakten gewond. Een door Hengaw gedeeld filmpje, geverifieerd door NBC News, toont de snelle dispersie van het publiek na het schotgeweld, terwijl enkele mannen naar een gewonde terugkeren.
De gewonden en doden werden naar het Imam Khomeini-ziekenhuis in Ilam gebracht, waar de veiligheidsdiensten het gebouw aanvielen met knuppels en traangas, en waar ook live vuur werd gebruikt. Een ander video, ook geverifieerd door NBC News, laat zien hoe een lid van de veiligheidsdiensten schiet in de ziekenhuiskamer waar mensen zich hadden verzameld achter een hek.
Overheidsmaatregelen en repressie
De Amerikaanse overheid plaatste een video op X waarop te zien is hoe de veiligheidsdiensten het ziekenhuis in Ilam binnendringen, met de tekst “ziekenhuizen zijn geen strijdvelden” en bestempelde de inval als “een misdaad.” Op maandag gaf Masoud Pezeshkian opdracht aan de minister van Binnenlandse Zaken om de onrust in de provincie Ilam te onderzoeken. Experts zoals Sanam Vakil van Chatham House zien dat het gebruik van het leger, het afschermen van het internet en het geweld in kleinere steden onderdeel zijn van een strategie om protesten de kop in te drukken. “Dit alles maakt deel uit van een meer georganiseerde aanpak om mensen zo snel mogelijk van de straat te krijgen, na enkele vrij soepele eerste dagen,” aldus Vakil.
