Blijvende onzekerheid na de protestgolven
Hoewel de Iraanse autoriteiten recentelijk de nieuwste reeks protesten in de straten van het land hebben onderdrukt, blijft de langdurige leiding van de Islamitische Republiek onderwerp van onzekerheid. De sjeik aan de top, Ayatollah Ali Khamenei, die momenteel 86 jaar oud is, zal binnenkort een opvolger nodig hebben. De recente nationaal uitbarsting van onrust heeft de vraag naar zijn opvolger scherper in beeld gebracht.
Verwachtingen over leiderschap en de overgang
Volgens Donald Trump is het hoog tijd dat Iran zoekt naar nieuw leiderschap. Tijdens een interview met Politico op zaterdag stelde hij dat deze verandering noodzakelijk is. Daarnaast heeft het protest ook de interne verdeeldheid binnen de Iraanse oppositie, evenals binnen de islamitische machtsstructuur en veiligheidsdiensten, duidelijk gemaakt.
Gebrek aan duidelijke erfgenaam
Het antwoord op de nabije opvolging is dat Iran momenteel geen uitgesproken erfgenaam heeft. Een overgang van de islamitische theocratie, die al bijna vijftig jaar regeert, zal waarschijnlijk niet eenvoudig verlopen. Ellie Geranmayeh, een senior beleidsmedewerker bij het European Council on Foreign Relations, waarschuwt dat een revolutie in Iran zou kunnen leiden tot een conflict vergelijkbaar met Syrië, met veel bloedvergieten.
Ongeorganiseerde protestbewegingen
De Iraanse economie, die zwaar getroffen is door sancties, bevindt zich continu in crisis. De regelmatige protesten en de afnemende opkomst bij verkiezingen wijzen erop dat het regime zeer impopulair is, en dat veel Iraniërs een scheiding van de macht en een overgang naar een seculiere democratie wensen, aldus Barbara Slavin van het Stimson Center.
Toch vormt het gebrek aan georganiseerde oppositie een groot probleem, constateert zij. De duizenden Iraniërs die de laatste weken in steden de straat op gingen, hebben niet geleid tot significante politieke veranderingen. Voorlopig zijn er liberale reformisten, zoals de mensenrechtactiviste en Nobelprijswinnares Narges Mohammadi, voormalig premier Mir Hossein Mousavi of ex-minister Mostafa Tajzadeh, maar allen bevinden zich ofwel achter de tralies of onder huisarrest.
De rol van de Iraanse diaspora en aspirant-leiders
Een van de meest bekende oppositiefiguren is Reza Pahlavi, de zelfbenoemde ‘kroonprins’ die het grootste deel van zijn leven in ballingschap in de Verenigde Staten doorbrengt. Hij is de zoon van de voormalige shah, die over een periode van autocratische heerschappij door een CIA-ondersteunde staatsgreep aan de macht kwam, maar in 1979 tijdens de Islamitische Revolutie werd afgezet.
Pahlavi biedt zichzelf aan als overgangsfiguur, die Iran richting democratie zou kunnen leiden. Hij stelt dat de Iraanse bevolking al in grote getale heeft gedemonstreerd wie zij als leiders willen zien voor de overgang naar een meer democratisch land. Hoewel hij populair is onder monarchisten binnen de Iraanse diaspora, blijft het moeilijk om de daadwerkelijke steun voor hem binnen Iran te meten, gezien het gebrek aan betrouwbare opiniepeilingen en onafhankelijke media.
Verschillende analyses beschouwen Pahlavi als een natuurlijke reactie op de afkeer van het regime onder de Iraniërs. Zijn imago wordt versterkt door beelden waarin hij op tv verschijnt in formele kleding, wat volgens sommige analisten een aspiratie naar een moderne levensstijl vertegenwoordigt.
Er bestaan zorgen over de steun die hij in de Verenigde Staten geniet, vooral gezien de kritiek op zijn vermeende steun aan Israël en zijn uitlatingen over de repressie in Iran. Toch wordt aangenomen dat Iraniërs in binnen- en buitenland vooral vinden dat de toekomst van het land door zijn bewoners zelf moet worden bepaald, niet door exilanten zoals Pahlavi.
De binnenlandse machtsstructuur en opvolgingsscenario’s
Mocht Khamenei tot zijn dood aanblijven, dan zou zijn zoon Mojtaba Khamenei (56 jaar) mogelijk de macht kunnen overnemen. Mojtaba, die zich zelden publiek uitspreekt, behoort tot de nauwe cirkel van de sjeik en werd in 2019 door de Amerikaanse overheid gesanctioneerd wegens vermeend betrokkenheid bij geweldsmaatregelen.
Het is onzeker of hij de steun geniet van de hogere geestelijke leiders, die vaak lid zijn van de Assembly of Experts, de instantie die het volgende staatshoofd aanwijst. Het Iraanse leger, via de Islamitische Revolutionaire Garde, is momenteel de krachtigste binnen het land, al heeft het recentelijk verliezen geleden in een gewapend conflict met Israël.
indien de garde intact blijft, kan ze een rol blijven spelen in de samenleving, terwijl een nieuwe leider vooral een ceremoniële functie krijgt. Volgens analisten is de Garde Corps meer dan ooit een corporatie die haar belangen wil behouden, stelt Abbas Milani van Stanford University.
Andere potentiële opvolgers worden genoemd, zoals Ebrahim Raisi, die in 2024 omgekomen is bij een helikoptercrash, en andere figuren binnen het regime zoals adviseur Ali Shamkhani en Ghaalibaf, de voorzitter van het parlement. Hoewel zij mogelijk intern weerstand ondervinden, hebben zij ook bondgenoten binnen de islamitische hiërarchie, aldus Patrick Clawson van de Washington Institute.
Ook al wordt het regime niet als democratisch beschouwd, is het voor de Amerikaanse politiek relatief eenvoudig om zulke figuren te blijven accepteren, aangezien Trump al bijeenkomsten hield met leiders uit Noord-Korea en Rusland. Een nieuw regimeleider zou volgens hem de schuld veel eenvoudiger kunnen afschuiven op de voorganger dan een nieuwe, volledige machtswisseling.
