De aandracht voor een aangepaste toegangsprocedure
De Europese Commissie verkent momenteel opties om Oekraïne een snellere toetreding tot de Europese Unie te faciliteren, als onderdeel van een vredesakkoord met Rusland. Hierbij zou Oekraïne niet meteen volledige lidmaatschapsrechten krijgen, maar deze zouden geleidelijk worden „verdient“ na overgangsperiodes, volgens EU-functionarissen. Deze benadering bevindt zich nog in een zeer vroege fase.
Het voorstel is bedoeld als een gebaar aan de Oekraïners die sinds de Russische invasie strijden en die, na vier jaar conflict, verlangen naar een bewijs van Europese veiligheid en een pad naar economische stabiliteit en integratie met het Westen. Het zou een teken zijn dat Oekraïne op de juiste weg is, voordat het volledige lidmaatschap wordt toegekend.
De rol van een post-conflict stabiliteit en de plannen voor 2027
Volgens diplomatieke bronnen was Oekraïnes mogelijke lidmaatschap in 2027 opgenomen in een 20-punten vredesplan dat werd besproken tussen de Verenigde Staten, Oekraïne en de Europese Unie. Dit plan werd gezien als een maatregel om de welvaart van Oekraïne te waarborgen nadat de oorlog eindigt. Echter, veel lidstaten in de EU vinden die datum of enige andere vaste tijdlijn onrealistisch, omdat toetredingsprocessen momenteel gebaseerd zijn op verdiensten, waarbij landen vooruitgang moeten boeken in het aanpassen van hun wetgeving aan EU-normen.
Daarnaast vereisen toetredingen ook de goedkeuring van de nationale parlementen van de 27 lidstaten van de EU. De door EU-functionarissen voorgestelde aanpak zou het traditionele proces op zijn kop zetten, met de kanttekening dat zelfs beperkte lidmaatschapsvormen nog altijd de goedkeuring van regeringen en parlementen vereisen.
Een nieuwe aanpak: versnellen en gefaseerde toegang
Een EU-functionaris stelde dat er erkend moet worden dat de realiteit nu anders is dan bij het opstellen van de oorspronkelijke toetredingsregels. Oekraïne – en mogelijk andere kandidaten – zou snel kunnen worden toegelaten tot de EU en daarbij een soort ‘staged access’ krijgen tot stemrechten, afhankelijk van hun voortgang in het behalen van volledige lidmaatschapscriteria.
Dit betekent dat de lidmaatschapsprocedure niet volledig wordt afgeschaft, maar wordt omgedraaid: landen zouden in eerste instantie snel kunnen toetreden met beperkt stemrecht, en later, wanneer ze aan alle criteria voldoen, volledige rechten en lidmaatschap kunnen krijgen.
De lange weg van onderhandelingen en de actuele situatie
Oekraïne is sinds februari 2022 verwikkeld in een grootschalige Russische invasie en werd in juni van dat jaar voorgedragen als kandidaat-lid van de EU. De onderhandelingen werden onderhand in het einde van 2023 gestart. Normaliter duurt het toetredingsproces meerdere jaren: bijvoorbeeld Polen, dat vergelijkbaar is qua bevolking, was tien jaar bezig voordat het in 2004 lid werd, inclusief uitgebreide wetgevingshervormingen.
De huidige situatie is echter dringend. Sommige EU-functionarissen menen dat Oekraïne niet de luxe van langdurige onderhandelingen heeft omdat een vredesakkoord territoriale concessies kan vereisen, wat voor Oekraïne moeilijk acceptabel kan zijn in een mogelijk referendum. Een beperkte EU-lidmaatschap, inclusief beperkingen, zou dat proces draaglijker kunnen maken en tegelijkertijd de stabiliteit creëren die nodig is voor verdere hervormingen.
De geopolitieke en strategische overwegingen
Volgens een diplomaat binnen de EU is het in het belang van Europa dat Oekraïne lid wordt, vooral met het oog op de eigen veiligheid. Creatieve oplossingen, zoals een versneld toetredingsproces, passen binnen deze strategie. De theorie achter het voorstel is dat Oekraïne eerst politiek lid wordt, met beperkte rechten, en pas later, na het voldoen aan alle voorwaarden, volledige lidmaatschapsrechten krijgt.
Het aanbieden van lidmaatschap zonder alle rechten op de eerste dag is niet nieuw. Diverse landen die in 2004 toetraden, moesten toen lange overgangsperiodes doorstaan voordat ze bijvoorbeeld het recht kregen om in het hele blok te werken. EU-functionarissen speculeren nu over een model dat mogelijk nog meer beperkingen bevat, hoewel ze bekennen dat dit breed gedragen steun moeilijk zal maken en zelfs vragen zal oproepen buiten Oekraïne.
