De Amerikaanse dreiging en de reactie in Europa
Volgens verklaringen van voormalig president Donald Trump wordt een poging om controle te krijgen over Groenland door de VS beschouwd als een “nationale veiligheidsmaatregel”. Het doel zou zijn om de controle over de Poolgebieden te versterken tegen mogelijke bedreigingen uit Rusland en China. Voor de bondgenoten van de Verenigde Staten en voor de Groenlanders zelf gaat de dreiging die uitgaat van Trump echter veel dieper, omdat het een stok is die de lange gevestigde principes van westerse defensiesamenwerking onder druk zet. Maar waarschijnlijk is er weinig dat zij kunnen doen om dit te voorkomen.
Aaja Chemnitz, een van de twee Groenlandse parlementariërs in Denemarken, noemde het in een donderdag gepubliceerd interview “volkomen schokkend”. Ze voegde toe: “Je kunt niet zomaar een ander land kopen, een volk of de ziel van Groenland.” Ze benadrukte dat er in Groenland brede discussies plaatsvinden en dat velen zich zorgen maken over de situatie.
Deze bezorgdheid wordt gedeeld in hoofdsteden van Europa. President Emmanuel Macron van Frankrijk beschuldigde de VS op donderdag ervan “vrij te zijn geworden van de internationale regels die ze vroeger promootten”, terwijl de Duitse president Frank-Walter Steinmeier waarschuwde voor een wereld die afglijdt in een “roversbende, waar de meest onbetrouwbare alles nemen wat ze willen”.
De geopolitieke betekenis van Groenland
Hoewel Groenland op een Mercator-projectiekaart kunstmatig groot wordt weergegeven, waar het wordt uitgerekt tot de schaal van Afrika ondanks dat het 14 keer kleiner is, is het zelden zo prominent in het bewustzijn van het Westen geweest. Het enorme eiland – ongeveer zo groot als Alaska en Californië samen – wordt slechts door 57.000 mensen bewoond, vergelijkbaar met Carson City in Nevada. Van hen behoren ongeveer 90% tot de inheemse Inuit-bevolking, waarvan de voorouders meer dan 1.000 jaar geleden arriveerden.
Denemarken koloniseerde Groenland 300 jaar geleden en gaf het in de jaren 70 de status van een autonoom gebied, terwijl het de controle over de militaire en buitenlandse politiek behield. Amerikaanse plannen met Groenland bestaan al langer dan Trump. In 1867 overwoog staatssecretaris William H. Seward het annexeren van Groenland en IJsland, kort nadat hij Alaska van Rusland had gekocht.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog nam de VS kortstondig controle over Groenland om te voorkomen dat het door nazi’s werd gebruikt. Sinds 1951 bestaat er bovendien een overeenkomst die de VS toestaat om militaire bases te bouwen en te onderhouden op het eiland. De enige Amerikaanse militaire basis op Groenland diende tijdens de Koude Oorlog als een soort vroegwaarschuwingssysteem voor Sovjet nucleaire raketten en huisvestte toen duizenden militairen. Geheel in ijs gehuld voor negen maanden per jaar, wordt de basis Pituffik tegenwoordig beheerd door de US Space Force en telt dat nu slechts enkele tientallen militairen.
Historische en hedendaagse betrekkingen
Toen Trump in 2019 voorstelde Groenland te kopen, in wat hij een “vastgoeddeal” noemde, was dat internationaal algemeen als absurd beschouwd. Toch zijn de geluiden die vanaf dat moment vanuit Trump en zijn administratie kwamen, ernstiger geworden; het einde lijkt nog niet in zicht. In de komende week zullen de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Marco Rubio, en de ministers van Buitenlandse Zaken van Denemarken en Groenland samenkomen voor verdere besprekingen. De Verenigde Staten laten weten dat alle opties openstaan, ook militaire actie. Een aanval door een NAVO-lid dat zich tegen een andere bondgenoot keert, zou de gehele alliantie kunnen doen instorten, omdat het de lange gekoesterde principes van collectieve verdediging ondermijnt.
Trump verklaarde afgelopen vrijdag op het Witte Huis dat hij “iets met Groenland gaat doen, ongeacht of ze dat leuk vinden of niet, omdat Rusland of China anders Groenland zullen overnemen” en dat de VS niet willen dat Rusland of China „Groenland als buur” krijgt. Tijdens een bijeenkomst met oliegeldons maakte hij duidelijk dat de VS het eiland wil controleren, aangezien andere landen mogelijk anders de controle overnemen.
Europees standpunt en implicaties
Veel Europese landen, waaronder Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland, verklaarden in een gezamenlijke verklaring dat zij de principes van territoriale integriteit willen blijven verdedigen. Desalniettemin erkennen veel experts dat de Verenigde Staten waarschijnlijk onverschrokken zullen optreden, zoals de adjunct-stafchef van het Witte Huis, Stephen Miller, stelde: “Niemand zal de VS strijden over de toekomst van Groenland.”
Het Europese Parlement zou sancties kunnen opleggen aan Washington of de militaire bases in Europa kunnen beperken. Maar zowel die maatregelen als de politieke confrontatie zouden voor beide partijen pijnlijk uitpakken, aldus Mika Aaltola, een Finse parlementariër en lid van de Raad voor Buitenlandse Zaken van de EU. “Wij zitten in een val die moeilijk te doorbreken is,” legde hij uit. “We dachten dat januari vooral over vredesakkoorden of een bestand in Oekraïne zou gaan. Maar plots blijkt dat Trump ons in een situatie heeft gemanoeuvreerd waarin hij controle wil over Groenland.”
Owning and exploiting Greenland
Naast de strategische ligging en militaire waarde, pot land Groenland ook grote natuurlijke hulpbronnen. Trump heeft geen geheim gemaakt van zijn interesse in de mineralen die in het eiland aanwezig zijn, hoewel hij het belang ervan ontkent en de kwestie afdoet als een “nationale veiligheidskwestie”. Tegelijkertijd proberen andere partijen, in de eerste plaats China, om invloed te krijgen. China zette in 2019 zichzelf op de kaart als een “nabije Arctische natie” en plant een “Poolzijdenweg” die vergelijkbaar is met de landinfrastructuur die het in Azië heeft aangelegd.
Volgens de Amerikaanse secretariaatswoordvoerder Karoline Leavitt moet Amerikaanse controle over Groenland “de Russische en Chinese agressie in het Arctische gebied afschrikken”, hoewel zij ook verwees naar de andere voordelen die dat oplevert. Vice-president JD Vance benadrukte de rol van Groenland in de missile defense-infrastructuur bij een interview met Fox News, en uitte kritiek op de investeringen (of het gebrek daaraan) vanuit Denemarken en Europa om het eiland beter te beveiligen. Hij stelde dat de regio niet adequaat was beveiligd tegen mogelijke bedreigingen van de Russen en Chinezen.
Denemarks ambassadeur in de VS, Jesper Møller Sørensen, meldde recent dat Denemarken inmiddels 4 miljard dollar heeft geïnvesteerd in de Arctische veiligheid, en dat de aanwezigheid van de Nederlandse en Amerikaanse strijdkrachten wordt uitgebreid. Het smelten van het ijs zou bovendien nieuwe mogelijkheden bieden voor het benutten van de grote mineralenvoorraden; een onderwerp dat volop in de aandacht staat bij de Amerikaanse onderhandelingen over Oekraïne en Venezuela.
Uit een onderzoek van de Europese Commissie in 2023 blijkt dat 25 van de 34 door hen geïdentificeerde “kritieke grondstoffen” in Groenland voorkomen. Deze stoffen zijn essentieel in de productie van onder andere elektrische autolithiumbatterijen en geavanceerde militaire hardware, en vormen zo een belangrijk strategisch verkoopmiddel in de wereldwijde technologische concurrentie met China en andere landen.
Trump heeft herhaaldelijk beweerd dat mineralen geen rol spelen en dat de controle over Groenland vooral om “nationale veiligheid” gaat. Maar anderen binnen zijn omgeving proberen die strategie te benutten, zoals voormalig congreslid Mike Waltz, die in januari zei dat het land vooral om “kritieke mineralen en natuurlijke hulpbronnen” draait.
William Alberque, voormalig directeur van het NATO Arms Control, Disarmament and WMD Non-Proliferation Centre, schetst een complex beeld: “Groenland is een giftige mix van allerlei issues voor deze regering. Het combineert Chinese hawks, legitieme zorgen over Atlantische veiligheid, de ‘America First’-strategie en economische belangen zonder dat je de essentie uit het oog verliest.”
